Budaya Sunda
Ngulik Kekayaan Tradisi sareng Filosofi Tatar Pasundan
Karya : LUTFIYAH RESTU ANJANI
Kabudayaan Sunda asalna ti Tatar Pasundan, anu ngawengku wewengkon Jawa Barat, Banten, jeung sabagian alit Jawa Tengah. Kabudayaan ieu mibanda nilai-nilai luhur anu kaunggel dina basa, seni, tradisi, kapercayaan, nepi ka filosofi hirup. Dina ieu artikel, urang bakal ngulik kabudayaan Sunda sacara jero jeung lengkep.
1. Basa Sunda: Simbol Kasopanan jeung Identitas
Basa Sunda mangrupa identitas utama masarakat Sunda. Pamakéanna diatur dina tilu tingkatan:
Lemes (Halus):
Dipaké nalika nyarita ka kolot atawa ka nu dihormat, sapertos sepuh, guru, atawa pajabat. Contona: "Kumaha damang, Abah?"
Loma (Sedeng):
Dipaké dina paguneman sapopoé jeung nu sapantaran. Contona: "Kumaha kabarna?"
Kasar (Informal):
Biasana dipaké dina kaayaan santai, sapertos jeung babaturan deukeut. Contona: "Kumaha maneh?"
Salian basa lisan, basa Sunda ogé mibanda aksara tradisional, nyaéta Aksara Sunda Kuno, anu dipaké dina naskah-naskah kuno saperti Bujangga Manik jeung Carita Parahyangan.
2. Kesenian Sunda: Warisan Anu Teu Aya Papadana
a. Wayang Golek
Wayang Golek mangrupa seni pintonan boneka kai anu nyaritakeun carita epik saperti Mahabharata jeung Ramayana. Unggal tokoh mibanda karakter anu has, saperti Arjuna anu wijaksana atawa Sangkuni anu licik.
b. Angklung
Angklung dijieun tina awi sarta dimaénkeun ku cara digoyang. Musik angklung ilaharna dipaké dina acara adat nepi ka pintonan internasional.
c. Jaipongan
Jaipongan nyaéta tari kreasi anu ngahijikeun gerakan tari tradisional jeung unsur modern. Gerakanna dinamis sarta biasana dipintonkeun ku para penari anu nganggo busana nu caang warni.
d. Kecapi Suling
Musik kacapi suling mibanda sora anu lemes jeung medar. Biasana dimaénkeun dina suasana nu tenang, saperti peuting atawa acara ritual adat.
e. Tari Merak
Tari Merak ngagambarkeun keindahan jeung gerakan manuk merak. Penari maké kostum nu mirip buntut manuk merak, ngajadikeun eta tari jadi salah sahiji seni Sunda anu kasohor.
3. Tradisi jeung Upacara Adat
a. Seren Taun
Upacara ieu mangrupakeun ungkara sukur kana hasil panén anu ngalimpah. Ritual dimimitian ku ngarak paré ti leuit ka balé desa, diiringan ku doa jeung seni pintonan.
b. Ngaruat Bumi
Tradisi ieu tujuanana pikeun ngajaga hubungan harmonis antara manusa jeung alam. Biasana dilaksanakeun ku doa babarengan sarta persembahan simbolis ka karuhun.
c. Ruwatan
Ruwatan dilaksanakeun pikeun ngabébaskeun jalma tina sukerta atawa nasib goréng. Ritual ieu mindeng ngalibatkeun pintonan wayang kulit sarta doa khusus.
d. Khitanan Adat Sunda
Dina tradisi khitanan, barudak lalaki anu dikhitan bakal diarak maké sisingaan (replika singa), diiringan musik tradisional.
4. Filosofi Hirup Sunda: Harmoni Dina Hirup
a. Silih Asih, Silih Asah, Silih Asuh
Silih Asih: Silih nyaah jeung ngajaga hubungan hade jeung sasama.
Silih Asah: Silih bagi pangaweruh sarta élmu.
Silih Asuh: Silih ngajaga sarta ngarawat hiji jeung nu séjén.
b. Tri Tangtu di Buana
Filosofi ieu ngabagi kahirupan kana tilu unsur:
1. Ratu (Kapamingpinan): Ngatur kahirupan babarengan.
2. Resi (Spiritual): Ngarojong masarakat dina urusan agama.
3. Rama (Tatanén): Nyokong kahirupan ku ngolah taneuh.
5. Kadaharan Sunda: Basajan, Sehat, Jeung Nikmat
Kadaharan Sunda utamana ngagunakeun bahan-bahan seger jeung rasa anu alami. Sababaraha kadaharan khas Sunda di antarana:
Lalab jeung Sambel: Kadaharan sayuran mentah jeung sambel anu lada.
Karedok: Salad tina sayuran mentah anu dibalur ku bumbu kacang.
Nasi Timbel: Nasi anu dibungkus ku daun cau, dipidangkeun jeung lauk-pauk.
Pepes: Kadaharan tina lauk atawa hayam anu dibungkus daun cau.
Surabi: Pancake tradisional anu dipanggang dina tungku, disajikeun jeung kinca gula beureum.
6. Kapercayaan Sunda
Saméméh Islam sumebar, masarakat Sunda nganut kapercayaan Sunda Wiwitan, anu ngagungkeun roh karuhun sarta ngajénan alam. Nepi ka kiwari, tradisi ieu masih hirup di sababaraha daérah saperti Kampung Naga jeung Baduy.
Sunda Wiwitan ngajarkeun kasaimbangan hirup ngaliwatan harmoni antara manusa, alam, jeung Gusti Nu Maha Suci. Ritual saperti ngaseuk (nanem paré) jeung hajat lembur (syukuran desa) ngagambarkeun filosofi ieu.
7. Arsitéktur Tradisional Sunda
Imah tradisional Sunda atawa imah panggung dirarancang pikeun nyaluyukeun kaayaan lingkungan tropis jeung rawan lini. Sababaraha jenis imah tradisional Sunda di antarana:
Jolopong: Imah jeung hateup pelana basajan.
Badak Heuay: Imah jeung hateup nu siga sungut badak nu nganga.
Capit Gunting: Imah jeung hateup anu bentukna siga gunting nyilang.
8. Nilai jeung Etika Hirup Sunda
Masarakat Sunda dipikawanoh ku prinsip soméah hadé ka sémah, anu hartina ramah ka tamu. Prinsip ieu ngagambarkeun sifat santun, ramah, sarta ngajénan sasama.
Gotong royong ogé mangrupa ciri khas masarakat Sunda, saperti dina kagiatan kerja bakti atawa mapag cai.
Kasimpulan
Kabudayaan Sunda mangrupakeun salah sahiji kekayaan budaya Indonesia anu ngagambarkeun harmoni antara manusa, alam, sarta spiritualitas. Ku ngajaga jeung ngamekarkeun budaya Sunda, urang teu wungkul ngajaga jati diri masarakat Sunda, tapi ogé memperkaya mozaik budaya bangsa.
Sumber
1.https://id.wikipedia.org/wiki/Budaya_Sunda
2.https://www.gramedia.com/best-seller/ragam-budaya-sunda/?srsltid=AfmBOorMdT9iOTXwwMlDuI9tKzPoJyWem2ofeoo9Eh0RNpMkyrs0W-wK
3.https://bandung.kompas.com/read/2023/08/26/151814578/10-tradisi-khas-sunda-ada-botram-dan-sisingaan?page=all
4.https://www.orami.co.id/magazine/tradisi-sunda